Uitvoerder van het kunsten- en cultureel-erfgoedbeleid van de Vlaamse Regering

Letter of comfort – vrijwaring voor inbeslagname (immunity from seizure, insaisisabilité)

Het probleem 

Veel cultuurgoederen die nu deel uitmaken van de collecties van overheden kenden een tumultueuze geschiedenis, met eigendomsovergangen die ze kwetsbaar maken voor meer of minder gefundeerde claims tot teruggave. Bijvoorbeeld: 

  • de bij de Russische revolutie geconfisqueerde kunstwerken
  • de tijdens WO II geroofde cultuurgoederen
  • illegaal uitgevoerde cultuurgoederen.

Bovendien kan er op deze cultuurgoederen ook beslag gelegd worden wanneer deze overheid nog schulden heeft uitstaan bij een buitenlandse schuldeiser.

Het probleem dat hierdoor ontstaat is dubbel:

  • er zijn buitenlandse overheden die bijzonder weigerachtig kunnen worden wanneer de bruikleengever niet de nodige garanties kan geven dat de bruikleen na afloop van de tijdelijke tentoonstelling zonder problemen aan de bruikleengevende overheid terug geven zal worden.
  • het bruikleennemende museum bevindt zich in het geval van een claim tot inbeslagname tussen hamer een aambeeld, zal zware imagoschade lijden en loopt ook nog eens het risico op schadeclaims vanwege de bruikleengevende overheid.


De oplossing

Om te vermijden dat deze risico’s de bruikleen van belangrijke stukken uit het buitenland onmogelijk zouden maken, bieden diverse landen, waaronder ook België, garanties dat bruiklenen die eigendom zijn van buitenlandse overheden niet in beslag kunnen genomen worden tijdens het verblijf op hun grondgebied. De bruikleen moet wel aan voorwaarden voldoen die voor deze vrijwaring van beslagname gelden.


De Belgische regelgeving

In België wordt de vrijwaring van inbeslagname geregeld door de Wet van 14 juni 2004 tot wijziging van het Gerechtelijk Wetboek met het oog op het instellen van een uitvoeringsimmuniteit ten aanzien van buitenlandse cultuurgoederen die in België voor het publiek vertoond worden.

Deze wet bepaalt dat cultuurgoederen die eigendom zijn van buitenlandse mogendheden niet vatbaar zijn voor beslag wanneer die goederen zich bevinden op Belgisch grondgebied met het oog op een openbare en tijdelijke tentoonstelling op dit grondgebied. Onder buitenlandse mogendheden wordt zowel de staat zelf als de geledingen van die staat (gewesten, provincies, steden, etc.) begrepen.

Bijkomende voorwaarden zijn wel dat:

  • het gaat om voorwerpen die een artistiek, wetenschappelijk, cultureel of historisch belang hebben
  • de cultuurgoederen niet in het economische circuit gebracht worden.​

De Belgische wet heeft geen uitvoeringsmodaliteiten. Indien de cultuurgoederen in kwestie aan de voorwaarden van de wet voldoen, dan zijn ze automatisch gevrijwaard van in beslagname.


Letter of comfort

Voor de gevraagde bruiklenen toe te staan, zal het buitenlands museum of de overheid waarvan het afhangt de bevestiging vragen (letter of comfort) dat de werken die in bruikleen gegeven worden tijdens hun verblijf in België , niet in beslag genomen kunnen worden.  

Zoals eerder al gesteld: de Belgische wet heeft geen uitvoeringsmodaliteiten. Indien de cultuurgoederen in kwestie aan de voorwaarden van de wet voldoen, dan zijn ze automatisch gevrijwaard van in beslagname.

De door de bruikleengevende overheid gevraagde letter of comfort maakt dus eigenlijk geen onderdeel uit van de wettelijke procedure. De reikwijdte ervan is beperkt tot een formele verklaring dat de minister van Cultuur, op basis van de bezorgde informatie, meent dat de cultuurgoederen in kwestie onder de toepassing van de Wet van 14 juni 2004 vallen.

De afgifte van de letter of comfort gebeurt door de minister van Cultuur.


Aanvraag Letter of comfort

Letters of comfort worden aangevraagd bij:

Hans Feys - hans.feys@cjsm.vlaanderen.be tel. 02 553 68 26


Procedure

Voor een letter of comfort af te geven zal de minister nagaan of de gevraagde bruiklenen inderdaad voldoen aan de door de Belgische wet gestelde voorwaarden. De minister zal de opportuniteit van een dergelijke letter of comfort toetsen:

  • Zijn er in de provenance van de gevraagde bruiklenen onverklaarbare lacunes?
  • Zijn er morele rechten die miskend zouden worden door de gevraagde verklaring af te leveren?

Het gaat daarbij om het checken van een aantal vragen die het museum dat de tijdelijke tentoonstelling organiseert in principe zelf al gecheckt heeft. De opname van werken in een tentoonstelling die dan later ‘problematisch’ blijken, is nefast voor de goede reputatie van het museum.


Een Letter of comfort: geen absolute garantie?

‘Letters of comfort’ zijn inspanningsverbintenissen of verduidelijken het garantiesysteem dat in het ‘land van ontvangst’ in voege is.

Een vrijwaring van inbeslagname weegt ook niet op tegen restitutieclaims, ingediend op basis van de internationale verdragen waartoe België is toegetreden.

Het gaat dan in het bijzonder om de Europese Richtlijn van 15 maart 1993 betreffende de teruggave van cultuurgoederen die op onrechtmatige wijze buiten het grondgebied van een Europese Lidstaat werden gebracht en om het Unesco ‘70 verdrag met betrekking tot de maatregelen die moeten genomen worden om de ongeoorloofde invoer, uitvoer en overdracht van cultuurgoederen te voorkomen (niet retroactief, in werking getreden op 30 juni 2009 voor wat België betreft).

Daarnaast moet er onderscheid gemaakt worden, zeker in landen met een Angelsaksisch rechtssysteem, tussen:

  • vrijwaring van inbeslagname (immunity from seizure)
  • vrijwaring van rechtsbevoegdheid (immunity from jurisdiction)

De toegekende immunity from seizure zorgt er dan wel voor dat de uitgeleende cultuurgoederen terug aan de bruikleengevende overheid bezorgd worden; het loutere feit dat de cultuurgoederen tijdelijk in dat land waren, kan door de rechtbanken beschouwd worden als een voldoende aanknopingspunt om zich ten gronde bevoegd te achten om eventuele teruggaveclaims te behandelen.

Het verhaal van het Stedelijk Museum Amsterdam is in dit verband exemplarisch. Het Stedelijk Museum Amsterdam, dat in 2003-2004 veertien werken van Malevitsj uit haar rijke collectie in bruikleen had gegeven aan het Guggenheim in New York, kwam op die manier in een moeilijke situatie terecht. De rechtbank in Washington DC, waar de erven van Malevitsj een claim hadden ingediend tot teruggave van de werken, bevestigde wel dat de werken gevrijwaard waren voor in beslagname en naar Nederland terug gebracht moesten worden. De Rechtbank oordeelde ook dat het tijdelijk op Amerikaans grondgebied aanwezig zijn van de werken een afdoende grond was om zich als rechtbank bevoegd te verklaren voor de vordering ten gronde tot teruggave van de werken. Uiteindelijk werd de zaak in der minne geregeld en zag het Stedelijk Museum Amsterdam zich, ondanks de bekomen vrijwaring van in beslagname, verplicht om vijf van de werken uit haar collectie aan de erven over te dragen.
 

Meer weten?

Nout van Woudenburg, Immunity from seizure: a legal exploration in Encouraging Collections Mobility – A way forward for museums in Europe (2010), Helsinki

Nout van Woudenburg, State Immunity and Cultural Objects on Loan (2012), Leiden-Boston